3 - دورهء شاهرخ شاهرخ كه در سال 1405 م . سال مرگ تيمور ، وارث امپراتورى تيمورى شد از سال 99 - 1396 حاكم خراسان بود . هرات تا سال مرگ شاهرخ در 850 / 1447 تختگاه امپراتورى برشمرده مىشد . بدين‌ترتيب نوزائى فرهنگى كه در ماوراءالنهر رخ داده بود سرتاسر خراسان را فراگرفت . سبك جديد معمارى با پشتيبانى شاهرخ و همسر او گوهرشاد در بخشهاى شرق ايران رواج يافت و نسلى از معماران جوان به تشكيل و تفسير و توسعه آن برخاستند . فشار اين سبك جديد به ويژه در خراسان چشمگير بود . شگفت اينكه ، هرچند پلان چليپايى يعنى صحنى با ايوان مركزى در چهار جانب آن ، در معمارى بومى اقتباس و قالب مسلط كاروانسراها و به احتمال مدارس شد ، ولى اين پلان چليپايى تنها در مغرب ايران ضميمه مساجد شد و با گنبدخانه عبادتگاه تلفيق يافت . از نمونه‌هاى ديرينهء آن مسجد جامع زواره به تاريخ 530 / 6 - 1135 بود . ولى مساجد شناخته شده خراسان عموما بر پايه پلان دوايوانى بود و در مقابل ايوان عبادتگاه هم ايوانى در سمت شمالى قرار داشت . نمونه‌هاى آن پلان مسجد فريومد ( احتمالا در سده هفتم / سيزدهم ) و مسجد زوزن ( 616 / 1219 ) بود « 1 » . نخستين پلان چليپايى در مساجد با فعاليتهاى گوهرشاد در خراسان رونق گرفت . مسجد گوهرشاد در كنار آرامگاه امام رضا ( ع ) در مشهد تأثير سبك ماوراءالنهر را دارد « 2 » . اين مسجد بر طبق نوار كتيبه‌اى ايوان عبادتگاه كه خود بايسنقر آن را طراحى كرده ، با كرم و گشاده‌دستى مادر او گوهرشاد در سال 821 / 19 - 1418 تكميل شد . كتيبه ديگرى در پايانه كتيبهء بايسنقر حاكى از آن است كه معمار اين مسجد قوام الدّين زين الدّين شيرازى بوده است ( لوح b 24 ) . واژه‌اى كه در اينجا درباره معمار به كار رفته طيّان ( بنّا ) است « 3 » . قوام الدّين شيرازى ازجمله معماران كاردان و برجستهء دربار شاهرخ بوده است « 4 » . دولتشاه او را جزو چهار هنرمند دربار شاهرخ مىداند كه در مهندسى و طراحى و معمارى نظير نداشته است . در منبعى ديگر هم آمده كه وى در نجوم هم سرآمد بوده است . استاد قوام الدّين مىبايد پيش از سال 811 / 1410 م . به دربار ملحق شده باشد ، چون در اين سال براى شاهرخ مدرسه و خانقاهى در هرات ساخت كه امروزه اثرى ازاين بناها باقى نمانده است .

--> ( 1 ) - گدار ، « خراسان » . ( 2 ) - SPA ، صص 6 - 1124 ، لوحه‌هاى 37 - 428 . ( 3 ) - سايكس ، « نكته‌ها و يادداشتهاى تاريخى » ، صص 8 - 1146 . ( 4 ) - گولومبك ، The Timurid shrine at Gazurgah ، ص 76 ، يادداشت 33 درباره زندگى و آثار او .